GIẢI THÍCH MODE – ĐIỆU THỨC TRONG ÂM NHẠC

GIẢI THÍCH MODE – ĐIỆU THỨC TRONG ÂM NHẠC

Trong hệ thống lý thuyết âm nhạc phương Tây, “Mode” là một dạng thang âm kết hợp với một tập hợp các điệu thức đặc trưng. Mode đã trở thành một phần trong tư duy âm nhạc phương Tây từ thời Trung Cổ, lấy cảm hứng từ lý thuyết âm nhạc Hy Lạp cổ đại. Cái tên “Mode” có nguồn gốc từ tiếng Latin là Modus mang các ý nghĩa “đo lường, tiêu chuẩn, cách thức, kích thước, giới hạn số lượng, phương pháp”( MODUS : measure, standard, manner, way, size, limit of quantity, method).
Trong tiếng Việt không có từ tương đương với từ Mode trong tiếng Anh, vì vậy trong khi chuyển ngữ cho người đọc dễ hiểu và dễ nắm bắt chúng tôi tạm dịch là “ Điệu thức”. Như chúng ta đã biết thuật ngữ “ Điệu thức” trong âm nhạc bao gồm điệu thức trưởng, điệu thức thứ… Tuy nhiên ở phạm vi rộng hơn, trong âm nhạc dân tộc Việt chúng ta có điệu thức nam, điệu thức bắc, oán, quảng v.v…Đối chiếu với âm nhạc tây phương có các Mode Ionian, Dorian …

Tại sao các điệu thức lại phức tạp như vậy – Điểm chính của chúng là gì?
Điệu thức là một trong những chủ đề được bao quanh bởi nhiều sự nhầm lẫn. Ngay cả một số nghệ sĩ bậc thầy vẫn gặp rắc rối để nắm bắt chúng. Lý do chính khá đơn giản, hầu hết các hướng dẫn về chủ đề này chỉ cho bạn biết cách chơi chúng dưới dạng mẫu theo các Gam nhưng không giải thích thêm về việc sử dụng. Đây là thời gian để làm sáng tỏ những bí ẩn!
OK, chúng ta hãy nhanh chóng lướt qua phần tổng thể trước, sau đó chúng ta sẽ đi vào từng chi tiết. Nếu chúng ta lấy bất kỳ một Gam trưởng nào và sử dụng từng nốt làm điểm bắt đầu mới thì chúng ta có thể tạo bảy điệu thức khác nhau của thang âm đó. Thứ tự của các điệu thức sẽ là Ionian, Dorian, Phrygian, Lydian, Mixolydian, Aeolian và Locrian.
Ví dụ sử dụng Gam C trưởng, chúng ta có thể tạo bảy điệu thức của thang âm đó bằng cách bắt đầu và kết thúc điệu thức lần lượt trên từng nốt. Các nốt trong thang âm C trưởng là C D E F G A B C. Dưới đây là các điệu thức tương ứng với thang âm C trưởng. Lưu ý, điệu thức đầu tiên, Ionian, có thể được xem như một tên khác cho thang âm trưởng.
C Ionian: C D E F G A B C – W W H W W W H
D Dorian: D E F G A B C D – W H W W W H W
E Phrygian: E F G A B C D E – H W W W H W W
F Lydian: F G A B C D E F – W W W H W W H
G Mixolydian: G A B C D E F G – W W H W W H W
A Aeolian: A B C D E F G A – W H W W H W W
B Locrian: B C D E F G A B – H W W H W W W
*(H = Half note = ½ tone W = Whole note = 1 tone)

Thật không may là có khá nhiều nơi hướng dẫn về điệu thức dừng lại ở chỗ này, vì vậy nó không có gì ngạc nhiên khi chủ đề kết thúc rất khó hiểu và câu hỏi phát sinh là … “đặc điểm của các điệu thức là gì?”.
Chìa khóa để hiểu được các điệu thức nằm trong kiến thức về ” giọng trung tâm “(tonal center). Nếu bạn không hiểu điều này thì bạn sẽ không hiểu các điệu thức. Hãy xem liệu chúng ta có thể làm sáng tỏ điều này mà không bị quá lệ thuộc vào lý thuyết âm nhạc hay không. Đừng bỏ qua ở đây, tất cả những gì sau đây là có liên quan.
Giọng trung tâm (tonal center, key center) cho biết khá nhiều những gì như cái tên của nó. Hãy suy nghĩ về nó như là trung tâm của âm thanh trong một tác phẩm âm nhạc, nốt chủ âm mà cảm thấy giống như giai điệu chung đó giữ liên kết tất cả mọi thứ với nhau. Hãy tưởng tượng trong 12 bar blues(*) đơn giản (vòng hòa thanh được bố cục trong 12 ô nhịp) viết trên giọng C major. Bạn sẽ không tranh cãi nó ở bất kỳ giọng nào khác. C chắc chắn là giọng chủ, tai của bạn thường được nghe nó và tự nhiên bạn mong đợi để nghe một số hình thức Gam C được sử dụng cho solo guitar, riff hoặc giai điệu chơi trên phần Intro. Nếu ai đó chơi gam B trưởng trên đó, bạn sẽ biết ngay nó sai.
Bây giờ, có một vài điều cấu thành giọng trung tâm này, một trong số những điều là sự “hoàn toàn mong đợi” ! Bạn rất quen với việc nghe những thứ được chơi theo một cách nào đó mà bất cứ thứ gì khác nghe có vẻ sai. Đây là một điều quan trọng để nắm bắt mặc dù nó có vẻ hiển nhiên. Chính cái không hiển nhiên là lý do, và điều quan trọng là… tai của chúng ta có một loại trí nhớ ngắn hạn khi chúng ta nghe một đoạn nhạc. Kết hợp với thực tế là chúng ta đã nghe bài hát dựa trên tiến hành hợp âm phổ biến có lẽ hàng ngàn lần, cuối cùng dẫn đến kỳ vọng. Một khi chúng ta mong đợi để nghe một cái gì đó, nó sẽ trở thành điều duy nhất có vẻ đúng. Nói cách khác, nếu chúng ta muốn nghe “C” là giọng trung tâm thì rất khó có thể để làm cho bất cứ điều gì khác (giọng khác) là đúng.

Bộ nhớ ngắn hạn đã làm gì với nó? Vâng, hãy nghĩ về tiến hành hợp âm I-IV-V phổ biến trong 12 ô nhịp (12 bar blues). Trong giọng C, các hợp âm sẽ là C, F và G. Điều gì khiến cho C là giọng chủ ? Tại sao không phải F hoặc G? Vâng, có một vài điều ở đây. Để bắt đầu, như chúng ta biết cả ba hợp âm thuộc giọng C trưởng, mang đến cho chúng một sự ràng buộc chung, không có tone giọng nào khác mà tất cả chúng thuộc về (ngoài giọng thứ tương ứng, nhưng điều đó không quan trọng ở đây). Điều cơ bản thực sự là nó mang lại cho giọng chủ nhịp điệu V-I.
Hợp âm “năm” (G trong trường hợp này) có khuynh hướng mạnh mẽ muốn “kéo” về hợp âm “một”(C). Tuy nhiên, “bộ nhớ ngắn hạn” của chúng ta làm cho “sức kéo” này được trông đợi. Nếu bạn chỉ chơi mỗi hợp âm G xuốt toàn bộ chiều dài của một bài hát, thì G rõ ràng là âm thanh của giọng chủ, chúng ta sẽ ở giọng G. Tương tự như vậy nếu chúng ta chỉ chơi hợp âm F trong suốt toàn bộ chiều dài của một đoạn nhạc thì F sẽ là giọng chủ. Cũng vậy nếu chúng ta chỉ chơi hợp âm C, chúng ta sẽ ở trong C. Tại thời điểm này, bạn có thể tự hỏi, liệu trong trường hợp vừa rồi, tại sao tiến hành hợp âm CFG tất cả lại nằm trong giọng C mà không đổi giọng đối với mỗi hợp âm?
Tại thời điểm nào ba hợp âm này trở thành giọng C? Điều này có thể phụ thuộc vào những gì khác đang diễn ra trong âm nhạc. Các nhạc cụ khác và giai điệu có thể ảnh hưởng đến giọng trung tâm, nhưng “bộ nhớ ngắn hạn” và kỳ vọng đóng vai trò rất quan trọng. Khi khoảng thời gian của mỗi hợp âm ngắn hơn, mối quan hệ chung của chúng trở nên mạnh hơn. Nếu chúng ta chỉ thay đổi hợp âm hai phút một lần thì sẽ hết sức dễ dàng đổi giọng với mỗi lần thay đổi hợp âm. Nếu chúng ta thay đổi hợp âm mỗi lần sau vài ô nhịp thì âm nhạc bắt đầu nghe như một ” bộ sưu tập” và điều này ảnh hưởng đến cách mà đôi tai của chúng ta phải giải thích nó như thế nào.
Trong trường hợp có một thứ gì đó giống như 12 ô nhịp (12 bar blues) mà chúng ta đã nghe vô số lần dưới dạng này hay dạng khác, kỳ vọng trở nên mạnh đến mức hầu như không thể tránh xa bất cứ thứ gì khác ngoài sự mong đợi tiếp theo của đôi tai, trong cả hai vấn đề âm sắc cũng như khoảng thời gian của hợp âm.
Vậy, làm thế nào để giúp mọi người hiểu được ĐIỆU THỨC (mode)? Lý do khá đơn giản. Những sự giải thích phổ biến theo truyền thống về các điệu thức chỉ có ý nghĩa khi thang âm được chơi trên một nhạc cụ đơn lẻ, không có phần đệm, bắt đầu và kết thúc trên nốt gốc. Trong âm nhạc thực tế, nó trở nên xa lạ bởi vì đây không phải là cách chúng ta vẫn chơi nhạc, cũng không phải là cách chúng ta chơi những thang âm trên nền âm nhạc hiện hành.

(*)12 bar blues – blues change – 12 ô nhịp blues
12 bar blues – blues change (12 ô nhịp blues) là một trong những tiến hành hợp âm nổi bật nhất trong âm nhạc phổ thông. Tiến hành hợp âm của nhạc blues có một hình thức đặc biệt trong lời bài hát, câu nhạc, cấu trúc hợp âm và thời lượng. Trong hình thức cơ bản, nó chủ yếu dựa trên các hợp âm I, IV và V của một giọng.

Blues có thể được chơi ở bất kỳ giọng nào. Làm chủ Blue và kiểm soát nhịp điệu là “yếu tố quan trọng để xây dựng một tiết mục nhạc jazz”.

Moonlight Piano

Phần 2 – GIẢI THÍCH MODE – ĐIỆU THỨC TRONG ÂM NHẠC



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *